Эдийн засаг

Уул уурхайн салбарын олсон мөнгө багадаагүй

2019  |  December   |  025

25 жилийн өмнө Монгол Улс жилд 473 сая ам.долларын бараа бүтээгдэхүүн экспор­толдог байв. Үүний 291 сая ам.доллар нь Эрдэнэтийн зэс, молибденийн баяжмал бол 50 сая доллар нь ноолуур,  40 сая ам.дол­лар нь Бор-Өндөрийн жонш, 31 сая доллар нь нэхмэлийн мате­риал, нэхмэл бүтээг­дэ­хүүний экспорт. Ердөө дээрх таван бүлэг бүтээг­дэхүүн нийт экс­пор­тын 80 хувийг бүрдүүлж байж. 

Харин 2019 онд ганцхан төмрийн хүд­рийн экспорт гэхэд 576 сая ам.доллар байгаа нь 1995 оны нийт экспортоос даруй 100 сая ам.доллараар их юм. Ийм дүр зураг 10 жил үргэлжил­жээ. 2004 он хүртэл жилд ойролцоогоор 400-500 сая ам.дол­ларын экспорт хийдэг, нөгөө л Эрдэнэт, Бор­-Өндө­рийн уурхайн бүтээгдэхүүн, малын түүхий эд, ноолуураа зарж амьдарч байсан монголчуудад экспортоо огцом нэмэх том боломж олдсон нь Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн сүүлийн 15 жил байв. Өөрөөр хэлбэл, Хята­дын эдийн засгийн өсөлт хоёр оронтой тоогоор хэмжигдэж, түү­нийг даган түүхий эдийн хэрэглээ нь асар ихээр нэмэгд­сэн жилүүд.

Харин экспортлох түүхий эдийн нөөц хангалттай байсан уу, шинээр нөөц нээн илрүүлэх, олбор­лоход шаар­дагдах хөрөнгө оруу­лалт татахад хууль эрх зүйн орчин бүрдүүлэх шаард­л­ага­тай байсан. 1997 оны Ашигт малтмалын тухай хууль ашигт малтмалын нөөц нээн илрүүлэх, түүнд хөрөнгө оруулалт татахад чиглэсэн хууль байв. Энэхүү хууль нь Монголын эрдэс баялгийн салбарыг гадаадын хөрөнгө оруулагчдын анхаа­ралд өртөхөд багагүй нөлөө үзүүлсэн. Хятадын ёроолгүй сав мэт эрдэс түү­хий эдийн эрэлт хэрэглээг ашиглан экспорт хийж болох юм байна гэдгийг анх­лан анзаарсан бизнесмэн бол Б.Нямтайшир болон Д.Бат-Эрдэнэ нар юм. “МАК” болон “Ажнай” корпо­раци анх Монголоос коксжих нүүрс экспортолж эхэлсэн он нь 2004-2005 он. Тавантолгой, Нарийнсухайтын нүүрсний бүлэг ордоос анхлан чир­­­гүүл­тэй Зил-130 машинаар нүүрс экс­по­р­толж эхэлс­нээс хойш Монголын нүүрсний экспортын салбар 17.3 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байна. 1995-2005 оны хооронд ердөө 49 сая ам.дол­ларын нүүрс экспортолж байсан бол 2006-2019 онд 17.3 тэрбум орчим ам.дол­лар болж, 353 дахин өсжээ.  Мөн уг хугацаанд зэсийн баяжмалын экс­порт 2.14 тэрбум ам.доллар /1995-2005 онд/ байсан бол 18.2 тэрбум ам.доллар /2006-2019/ болж огцом нэмэгдэв. 

Графикаас өнгөрсөн 25 жилийн хугацаанд Монголын экспортын орло­гыг бүрдүүлж байсан бүтээгдэ­хүүнүүдийг харж болно. 1995-2019 оны хооронд нийт 67 тэрбум ам.дол­­ларын экспортын орлого олсноос 50.6 тэрбум ам.доллар нь ашигт малт­ма­лын бүтээгдэхүүн /алтны экспортыг тооцолгүйгээр/ байна. Үүний 20 тэрбум нь зэсийн баяжмал буюу Эрдэнэт, Оюутолгойн экспорт бол 17.3 тэрбум нь нүүрсний салбарт ногдож байна. 2005 оноос цайр, түүхий нефть, 2007 оноос төмрийн хүдэр экспор­толж эхэлсэн бөгөөд дээрх гурван бүтээгдэхүүний экспортын орлого нийлээд 10 тэрбум ам.доллараас даваад байна. Уул уурхайн салбараас өмнө Монголын экспортын гол бү­­тээг­­­­­дэ­хүүн байсан ноолуурын экс­-порт 3.6 тэрбум ам.дол­лар, таван хошуу малын махны экспорт 553 сая ам.долларын орлого оруул­жээ. Энэ бол сүүлийн 25 жилийн баримт. 

Монгол Улсын Засгийн газар олон улсад бонд гаргаж, хөрөнгө оруулалт татах эрхтэй болсноос хойш өнгөр­сөн долоон жилийн хугацаанд нийт 4.3 тэрбум ам.долларын бондыг гадаад зах зээл дээр гаргасан байна. Энэхүү бондын хөрөнгийг дэд бүтэц, аж үйлдвэр, хөнгөн үйлдвэрлэлийг дэмжихэд зарцуулсан гэдэг. Тэгвэл уул уурхайн салбарын олж ирсэн орлого нь үүнээс даруй 12 дахин их байгаа юм. Энэ бол Монгол Улсын уул уурхайн салбарын зөвхөн экс­портоор олсон мөнгө бага биш гэдгийг маш тодорхой харуулна. Сүүлийн 25 жилд Монголын эдийн засаг 10 дахин өссөн байдаг. Үүнийг эдийн засагчид:  Шил­жил­тийн үе /1990-1994/, Өөрчлөлт, сэргэлтийн үе /1995-2003/, Уул уур­хайд суурилсан өсөлтийн үе /2004  оноос хойш/ хэмээн ангилсан байна. Тоо барим­тууд ч энэхүү ангиллыг илүү тодор­хой болгоно. Монгол Улсын эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 2004-2014 онд 9.1 хувь хүрч байсан бөгөөд үүний гол хөдөлгөгч хүч нь уул уурхайн салбар байсан. 

Уул уурхайн салбарын экспорт ийнхүү огцом нэмэгдсэн нь нэг та­лаас Хятадын эдийн засгийн өсөлт, нөгөө талаас 1997 оны Ашигт малтмалын тухай хуулийн хоршлын нөлөө ч гэж хэлж болно. Ашигт малт­малын тухай хууль анх 1994 онд батлагдсан ч гурван жилийн дараа шинэчлэн найруулж, илүү либераль болгосон. Үүний үр дүнд Монголд ашигт малт­малын хайуулын тусгай зөвшөөрөл олгох процесс илүү хял­бар­­шиж, хөрөнгө оруулагчдыг даллах болсон. Оюутолгой тэргүүтэй алт, нүүрс, жоншны олон ордыг нээн илрүү­лэхэд 1997 оны хууль хамгийн том нөлөөг үзүүлсэн. Тухайн үед жилдээ 6000 гаруй хайгуулын тусгай зөвшөөрөл ол­гог­­дож байсны хүчинд Монгол Улс газрын хэвлийн баялгаа бага ч атугай судлан мэдэж чадсан. Харин одоо хайгуулын тусгай зөвшөөрөл бүхий талбайн хэмжээ нийт нутаг дэвсгэрийн дөрөв хүрэхгүй ху­вийг эзэлж байгаа нь маш бага үзүү­лэлт. 

Хэрэв ирэх 10 жилд эдийн засгийн өсөлтийг тогтвортой хадга­лая, нэг хүнд ногдох ДНБ-ийг хо­ёр дахин нэ­мэг­дүүл­нэ гэж байгаа бол дараагийн Оюу толгой, Таван толгойг нээн ил­рүүлж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах шаардлагатай юм. Гэсэн ч хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олголтыг хориглосон байхад дахин том орд нээн илрүүлэх магадлал байхгүй.  1000 хайгуулын төслөөс Оюутол­гой, үгүй ядаж түүнд дөхөж ганц л орд олддог хэмээн УУҮА-ийн УЗ-ийн дарга А.Билгүүн онцолж байна. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр байгаа 1100  гаруй хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн үр дүнд ганц л том орд болдвол их юм болно гэсэн үг. 

Ямар ч түвшний боловсролтой хүн өнгөрсөн 25 жилийн эдийн засгийн өсөлт, төсвийн орлого, экспортын орлого гээд үндсэн үзүүлэлтүүдээ харвал бүхэлдээ уул уурхайн салбарын нөлөө гэдгийг төвөггүй ойлгоно.  

 



Сэтгэгдэлүүд

Шинэ дугаар 2020/03-04

Нүүрсний хямралаар ирэх нүсэр дарамтыг тэсэх үү

Захиалах

Биднийг дагах

Инфографик

2019 © Asia Mining Magazine